Palmiye Yaprağının Sesinin Yansıması

Sasando daha gelişmiş olan elektrikli müzik enstrümanları arasında varlığını devam ettiriyor.

Cakarta’da PRJ Kemayoran Cakarta International Expo’da düzenlenen 2010 Cava Caz Festivali’nin müzik gürültüsü Jacko Hendrick Ayub Bullan’ı Sasando’nun tellerine dokunmasına engel olamamıştı. Parmaklarının ucunda Amazing Grace (Şaşırtıcı Zerafet), Mother How Are You (Annecim Nasılsın) ve Tanah Air Beta (Beta Vatanı) gibi birkaç müzik melodisi dolaşıyordu. 2010 Martı’nın başındaki bu gösterisi Güneydoğu Nusa, Kupang’a bağlı Rote Adası asıllı olan bir müzik aletinin elektrikle çalışan müzik aletlerinin devriminde nasıl varlığını sürdürdüğünü göstermektedir.

Şu an 38 yaşında olan Jacko Hendrick Ayub Bullan sasando çalgıcılığını devam ettiren nesildir. Son on yıldır Jacko Cakarta’ya yerleşmiş ve bütün vaktini sasandoyu tanıtmak için harcamış. Çoğu insan eşşiz, acayip ve egzotik olan bu muzik aletinin Endonezya yapımı olmadığı görüşünde.

Halbuki Jacko’nun dediğine göre bu müzik aletinin aslı Güneydoğu Nusa İli’ne bağlı Rote Adası’ndaki bir köyden. O söyledi ki ‘’Endonezya kültür zengini. Fakat iyi korunmadığı için başka devletler tarafından alınmış veya sahip çıkılmış’’.

Rote Adası Endonezya’nın en güneyindeki en dış bölgedir. Orası palmiye tarımı, doğa turizmi, kaşu bitkisi ve besicilik ile ünlüdür. Rote Adaları 2002 yılından beri Rote Ndao isminde müstakil bir şehir oldu. Oraya ulaşmak için Kupang’dan yaklaşık bir saat süren hızlı feribota binmek gerekir. Sasando Avustralya’nın kuzeyinde yeralan bu küçük adada asırlar önce ecdad tarafından icat edilmiştir.

Bu alet Güneydoğu Nusa’da bulunan materyallerden yapılır. Sasando’nun gövdesi Bambu’dan yapılır ve her iki ucu kırmızı jati veya cendana ağaçlarından biriyle kapatılır. Bu bambu gövdeye teller ve akort takılır. Üst tarafına bir makara yerleştirilir ve böylece hoparlör ile bağlantısı sağlanır. Bu alet hem akustik olarak hem de gitarda olduğu gibi elektrikle çalınabilir. Gövdenin bir tarafına yarı top şeklinde ‘haik’ denilen palmiye yaprağı yerleştirilir. Alet akustik olarak çalındığında bu ‘haik’ tellerden çıkan sesin yansıtıcısı olur ve böylece ses daha derinden gelir.

Sasando iki çeşittir, gong sasandosu ve biola (keman) sosandosu. Gong Sasandosu geçmişte Güneydoğu Nusa’nın şiirlerine eşlik etmekte kullanılan 10 tele sahiptir. Normal-de ölüsü olan aileleri teselli etmek, evlilik merasimi veya devlet erkanından gelenleri karşılamada kullanılır. Te’o Rendo, Lelendo, Ta’e Beno gibi eski zaman şiirlerine eşlik etmek için kullanılır. Gong Sasandosu’nun sesi Cava’daki gonga benzer. Bu gösteride sasandonun dışında sasandoya eşlik eden bir gong vardır.

Biola (keman) Sasandosu daha çok gelişmiştir. Tellerinin sayısı bile 32, 42 ve 52 olmuş ve geliştirilmeye devam edilmektedir. Diyatonik ve pentatonik seslerin hepside vardır. Sasando üç müzik aletinin sesini çıkarabilir. Bunlar arp, piyano ve gitar. Bu alet melodi bas ve akompanisti birada bulundurma üstünlüğüne sahiptir. Bu alet bir kişi tarafından birbirine ters yönde hareket eden iki elle çalınabilir.

Fakat bu müzik aletini çalabilen çok fazla kişi kalmamış. Jacko’nun dediğine göre Güneydoğu Nusa’da ustaca çalan dokuz kişiyi geçmez. Cakarta’da profesyonel olarak çalabilen sadece iki kişi var. Bunlar Jacko ve şu an Batı Cava İli’ne bağlı Bogor Cibinong’da ikamet eden Jacko’nun kardeşi Bertolens Pah. Her ikisi de Orta Kupang asıllı.

Jacko oldukça meşgul. Geçen Eylül’de Endonezya Turizm ve Kültür Bakanlığı’nın sponsorluğunda Washington, New York, ve Kanada’ya sasando çalmak için gitti. Amerika’da fazla ilgi görmezken Kanada’da olağanüstü bir beğeni kazandı.

Sasando çalmayı öğrenen fazla genç yok. Jacko’ya göre bir kişinin sasando çalmasını belirleyen unsur doğuştan gelen bir hüner değildir. ‘’Her insana Allah tarafından bir yetenek verilmiş. Sasando çalmak istiyorsanız yüksek bir istek ve cesarete sahip olmalısınız’’ dedi. ‘’ Şimdiki gençler gitar ve modern müzik aletlerini çalmayı daha çok seviyorlar’’ diye devam etti.

Jacko küçüklükten başlayan bir sasando sanatçısıdır. İlkokuldan beri Apeles Bullan-Yakobah Pah eşinin sekiz çocuğunun en büyüğü olan Jacko ustaca sasando çalan dayısına hayran kalmış. Dayısı Erward Pah Güneydoğu Nusa Turizm ve Kültür Müdürlüğü’nde çalışan bir devlet memuruymuş. Devlet memurluğunun yanısıra Erward Pah ve eşi Kupang’a gelen yabancı turistlerin önünde gösteri yapan sanatçılarmış. Jacko dedi ki ‘’ Gelen turistlerden de beni büyüledi.’’ Eğer o tarih 1980 ler ise o tarihten itibaren Jacko ciddi olarak sasando öğrenmek için niyet beslemiş.

Sasando ‘’sari’’ (müzik aleti çalma) ve ‘’sando’’ (titreme) kelimelerinden gelir. Bu müzik aleti 15. yy’da Sanggu Ana tarafından Rote Adası’na yakın bir ada olan Dana Adası’nda icat edilmiştir. O adayı yöneten Kral Taka La’a imiş. Sanggu ve arkadaşı olan Mankoa balık tutarken bu adaya sürüklenmişler. Balık tutmanın dışında Sanggu sanatçı olma yeteneğine sahipmiş. Kralın kızı Sanggu’ya aşık olmuş. O kız Sanggu’dan dolunay zamanında halkını eğlendirecek bir müzik bestelemesini istemiş. O zamanda sasando kök ve ağaç liflerinden yapılan yedi tane tele sahipmiş. Fakat bu aşk ilişkisine Dana Kralı tarafından izin verilmemiş. O kral kızmış ve Sanggu’yu ölüm cezasına çarptırmış. Bu ölüm haberi Nusa Ti’i’ye ulaşmış, çünkü Mankoa o adadan kaçabilmiş. Babasının öldüğü haberini alan Ti’i’deki Sanggu’nun çocuğu intikam almak istemiş. 25 Ti’i şövalyesi ile birlikte o Dana kralı’na saldırmış. Dana Adası çocuklar ve müzik aleti sasando dışında yerlebir edilmiş. Zamanla sasondanun teli dokuza çıkarılmış, sonrasında 18. Yy’da on tane olmuş. Bir asır sonra klasik sasando geliştirilerek Biola (Keman) Sasandosu olmuş. Çünkü ses ayarı verilirken keman sesine benzetilmiş.

Usta bir sasando çalgıcısı olmak gerçekten kolay değil. Jacko itiraf ediyorki geçmek zorunda kalınılan uzun ve dolambaçlı bir yol var. ‘’Yetenek sahibi çok kişi var, fakat çok çabuk meşhur olmak istiyorlar. Halbuki çabucak öğrenilen hiç bir şey yok ki uzun süre varlığını devam ettirebilsin’’ dedi.

O gençliğinde sık sık Endonezya’da çeşitli illerde düzenlenen sanat gösterisi için yapılan gençlik değişim programlarına katılıyormuş. Semarang, Denpasar, Surabaya, Pontianak ve diğer şehirler Jacko’nun sasandosuyla ziyaret ettiği yerler. Sasando çalmayla çok meşgul olması ve çeşitli gösterilere katıldığı için okulu yarıda kalmış. Okulu yarıda kalmasına rağmen çoğu arkadaşı onun bir sanatçı olarak yükselişine gıpta ediyorlarmış. ‘’Onlar benim başka yerlere gitmeme gıpta ediyorlardı. Fakat onlar bana yetişemezler çünkü arkadaşlarım gitar çalmayı sasando çalmaktan daha çok seviyorlardı’’ dedi Jocko.

Bunun dışında o 73 yaşındaki dayısı Jeremias Ougust Pah’ın evinde de çalıyormuş. Onun evi Orta Kupang Şehri bağlı Oebele Köyü’nün 22. Kilometresi Timor Raya Caddesi’nde gösteri merkezi çalıştay ve sasando hediyelik eşyalarının satıldığı bir yer olmuş. Jeremias’in evi 1980’lerin ortasından şimdiye kadar sasandosuyla bir turizm merkezi olmuş.

Fakat 1997 ekonomik krizi ve 1999’da Doğu Timor’da meydana gelen kargaşalık Kupang ekonomisini değiştirmiş. Çok sayıda otel lokanta eğlence merkezi ve seyahat acentesi kapanmış. Turistler gelmek istememiş. Yatlar uğramaz olmuş. Bu durum Kupang ekonomi ve turizmi için kıyametin yaklaşması demek. Sasando gösterisi için talep azalmış.

Aynı zamanda halk sasandodan çok bandda değer veriyormuş. ‘’Sasando bir kez çalındığında sadece 200 binden 300 bin rupiaha kadar ödeme yapılıyormuş. Eğer band ise 500 bin rupiah dan 1 milyona kadar f f dedi Jacko. 2002 yılında Jacko nasibini değiştirmek için Cakarta fya yerleşmeye karar vermiş. Şu an jacko sasando çalma davetlerine gitmenin dışında sasando öğrenmek isteyen birkaç öğrenciye özel ders vermektedir. Sasando öğrenen öğrenciler kendisinden sasando almak zorunda. Çünkü dediğine göre Cakarta fda sasando yapabilen ve satan bir kişi bile yok.

Doğu Cakarta fda Tipar Cakung Bulvarı fnda bulunan evi sasando üretimi için bir atölye olmuş. Jacko ağacını ve palmiye yaprağını Kupang fdan getirtiyor. Bir sasandonun fiyatı 2.5 5 veya 15 milyon rupiah. e fhammaddesine göre fiyatı değişiyor. Eğer cendana ağacından ise fiyatı daha pahalı f f diye söyledi.

73 yaşındaki Jeremias August Pah fın ailesi Rote Adası asıllı olan o müzik aletine sadakatle bağlı sasando sanatçısı ve sanatkarı olan bir ailenin portresidir. Rote Adası fnda ikamet eden Jeremias fin babası sasandoyu 5 telden 15 tele çıkaran bir sasando sanatkarıymış. Jeremias fin elinde sasandonun teli 45 ften 57 tele kadar artmış.

1972 fde Jeremias fin babası öldükten sonra Jeremias sasandoyu geliştirmeye devam etmiş. O sasandoyu daha geniş bir kesime tanıtmak için 1985 fte Kupang fa göçmüş. Birinci eşi ve dört çocuğuyla Orta Kupang Şehri fne bağlı Oebele Köyü fnün 22. Kilometresi Timor Raya Caddesi fnde ikamet etmiş. Bu ev o günden şimdiye kadar sasando turizmi merkezi olmuş. Ziyaretçiler sadece sasando gösterisi değil sasandonun üretim sürecini görebilirler ve sasando hediye eşyalarından satın alabilirler.

Yavaş ama emin adımlarla sasando çok sayıda insan tarafından tanınmaya başlandı. Jeremias Güneydoğu Nusa fnın temsilcisi olarak çeşitli bölgelerdeki geleneksel müzik fuarlarına sık sık katılıyor.

Hatta 2006 yılında Japonya Yokohama fda sasando gösterisi yaptı.

Üç eşinden –birinci ve ikincisi vefat etmiş- olan on çocuğundan beşi sasando çalabiliyor. Jeagril Pah, Jitron Pah, Bertolens Pah, Inan Pah, ve John Pah sasandonun geliştirilmesi ve korunmasında Jeremias fın halefidirler. Zakarias Ndaong, Leuwi Pingga, ve elbetteki Jack Bullan da var. Kısaca Güneydoğu Nusa fdaki sasando çalgıcıları Pah soyadlı bir aileden.

Jeremias Pah fın çocuğu 23 yaşındaki Bertolens Pah nasibini değiştirmek için beş seneden beri başkente yerleşmiş. O köyünü terketmeyi seçmiş. Şu an o rüyalarını gerçekleştirmek için Bogor fda ikamet ediyor. Daha iyi bir hayat seviyesine ulaşmak için diyor.

Sasando müzik aletini çalabilen ve çalmayı seven pek fazla genç yok. Fazla şaşırmayın! Kupang fda sadece bir tane Orta Kupang fda Timur Caddesi fnde babasının sahip olduğu sasando merkezi var.

Bir sasando sanatçısı olarak Kupang fdaki hayat monoton. Doğrusu onun evine her gün sasando fnun sesiyle eğlenen turistler geliyor. Hatta Berto fnun babası Jeremias Pah evinde bütün imkanlara sahip. Bunlar atölye sergi sasando eşliğinde dans gösterisi, hediyelik eşya ve hammaddeden sasandonun yapılışıyla çalınmasına kadar. E fSasando hakkında çok şeylerin öğrenebilineceği bir yer f f. Gelen turistler bir veya iki otobüs. Bir grup bir saatlik gösteri için 700 binden 900 bine kadar ödeme yapıyor. Turistleri devamlı getiren bir rehber var. Hayatını devam ettirmede köyden uzakta olan Berto köye dönüşün olmayacağını ve oraya yerleşmeyeceklerini söyledi.

Karanlık gece yarısına yaklaştı. Bou Lele Bou Şiiri fnin sözleri Berto tarafından çalınan sasandodan tatlı tatlı dinleniyordu. hBou...lele bou/Nusan lele bou.... /Ma lole tak malole/Ita nu san nde malole.../Bau lele bou.... /Tanah Timor lele bou....(not buraya kadar nusa yerel dili olmalı Endonezya Dili değil)/ Baik tidak baik/Tanah Timor lebih baik... ( iyi olsa kötü olsada Timor Vatanı daha iyi).