Rusman metni
Cakarta Medan Merdeka Barat Caddesi’nde bulunan diger adiyla Menko Kesra olan Toplumsal Refah Koordinatör Bakanligi ofisinde önemli bir kutlama var. 2010 yili Subat ayi basinda olan bu kutlamada Disisleri Bakani Marty Natalegawa, Kültür ve Turizm Bakani Jero Wacik, ev sahibi olarak Menko Kesra Agung Laksono vardi.
“Emegi geçen her kesime tesekkür ederim, böylece biz UNESCO’dan onay aldik,” Agung Laksono konusmasinda böyle dedi. O ifade Endonezya’yi rahatlatti. Endonezya ve Malezya arasinda sik sik kaos olup sanat ve kültür konusunda karsilikli iddialar ortaya atildiginda, sonunda UNESCO Endonezya’nin kültür mirasi olan manevi kültür hazineleri için sertifika yayinladi. Wayangin disinda, batik (geleneksel kumas boyama sanati, ayni zamanda giysinin adi) ve keris (hançere benzeyen geleneksel silah) de ayni onayi aldi.
Daha öncesinde 7 Kasim 2003’te, UNESCO geçerli bir onay vermisti ki kukla hikaye anlatimi alaninda hayranlik uyandiran bir kültür eseri ve Endonezya asilli dünya kültür mirasidir. Sertifika UNESCO tarafindan Disisleri Bakani Marty Natalegawa’ya verildi sonra Agung Laksono’ya, ve Jero Wacik’le devam etti. Agung Laksono kesinlikle bu Endonezya için bir meydan okuma, çünkü bu kültürel mirasin korunmasina devam etmeliyiz dedi. “UNESCO tarafindan sertifika verilmesi dünya toplumlarindan bir onaydir ki wayang (kukla) dünya kültür mirasi olmustur. “ diye devam etti.
Endonezya sanat miraslarindan biri olan wayang gerçekten halkin ayrilmaz bir parçasi haline gelmistir. Sadece kirsal alanlarda degil, kent toplumu da hâlâ sik sik gösterilerini seyretmekten hoslaniyor. Bu sanat, zamani takip etmekte. Bir zamanlar krallik ve halk kahramanlarinin hikayeleriyle bir eglence araciymis. Toplumda gelisimi çok hizli. Her asirda hikayeler degismis. Vatanseverlik ruhu asilayan sömürgecileri boyun egdirme hikayeleri var. Simdi ise insanlari eglendiren toplumsal elestiri yüklü sakalarla bir eglence araci haline geldi.
Endonezya’yi gururlandiran bir sanattir bu ve diger birçok kültürler eserleri arasinda en belirginidir. Bu sanati oynamak kolay degil, oyunculuk yetenegine sahip olma zorunlulugunun yanisira, o ses, müzik, konusma, edebiyat, oymacilik ve sembolik sanatlarini da içerir.
Wayang terimi gölg Endonezya kültür tarihi uzmanlarina göre, wayang Cava toplumununa özel bir yerli kültürdür. Bu kültür Hinduizm’den önce girmistir. Ramayana ve Mahabrata’nin hikayelerinden çok bahsettigi için bu sanat Hindistan asilli bir kültür olarak düsünülmüstü. Ama onun hikayeleri atalarin hikayeleri haline gelmisti. Semar, Gareng, Petruk, ve digerleri gibi karakterler de eklenmisti.Wayangin kökeni hakkinda bir çok görüs var. Dogu Java kökenli oldugunu söyleyenler oldugu gibi Hindistan asilli diyenler de var. Ancak, ilk görüs Endonezya ve yabanci arastirmacilarin daha çok kabulünü almaktadir. Bu durum o zamanda yazilan bazi yazitlar tarafindan ‘’mawa ¬ yang’’ ve wayang gösterisi anlamina gelen ‘’aringgit’’ sözleriyle ispatlanmistir. Wayangi inceleyan Hollanda asilli bir uzman olan GAJ Hazeu wayang sanati Cava Kültürü’nün sonucudur diye ifade etmistir. Wayang kitaplari, 19. yüzyildan bu yana, wayang gerçekten Cava toplumunun kültür ve sanati oldugunda mutabiktir. Ve bu kültür Dogu Java’da 976-1012 arasinda hüküm süren Kral Airlangga zamanindan beri varolagelmistir. Ve yüksek bir edebi dille yazilmis olan hikayeler Endonezyali sairler tarafindan 10. yüzyilda yazilmistir. Kral Dyah Balitung’un saltanati zamanindaki Eski Cava Dili’ndeki siir metinleri buna örnektir .
Wayang neredeyse tüm Cava Adasi’nda çok hizli gelismistir. Her bölge kendi bölgesinin kimligi olarak kendi versiyonunuyapmistir. En eski wayang wayang kulit (gölge oyunu) tir. Gelismesi ve etkisi Cava toplumunda yogunlasmistir. Gölge oyunu wayangi kontrol eden bir kukla ustasi (dalang) tarafindan oynanir. O ayni zamanda rollerini üstlendigi kukla karakterleri arasindaki diyalogu saglar.
Gölge oyununa bir grup nayaga (müzisyen) Gamelan müzigi ile eslik ederken sarki sözleri pesinden (sarkici) tarafindan seslendirilir. Dalang elektrik veya gaz lambasiyla isiklandirilan beyaz perde arkasinda kuklayi oynatir. Seyirciler perde arkasindan gölgeye bakarak izlerler.
Baslangiçta, gölge oyunu genellikle Mahabharata ve Ramayana el yazmasindan hikaye alirmis. Bundan sonra, sonunda kendi ilahlarinin efsanelerine dayanan karakterlere sahip olmasiyla gelismistir. Gölge oyunu hikayeleri degiserek zamani takip etmektedir. Simdi var olan ilah karakterleri daha çok insan erdemine yönlendiren hikaye akisiyla ve halkina yakin olmayan liderlere toplumsal elestiri hikayesini anlatir.
Gölge oyununa ek olarak, wayang sanatinin baska bir türü wayang golektir. Ahsap bebekten yapilmis bir wayang sanatidir ve Bati Cava’daki Sunda toplumunda çok popülerdir. Bu sanat simdiye kadar hala devam ettirilen bir gelenektir. Diger wayang türlerinden farkli olarak, wayang golek bir gösteri araci olarak agaç pistondan yapilan insan sekline benzetilen bebektir.
wayang golekin varligi gölge oyunlari sanatindan ilhamlanmistir. gölge oyunlarindan elbise giydirilip renklendirelerek insana daha çok benzetilen wayang goleke degisiklik fikri Bandung Sehri saray yetkililerinden biri tarafindan baslatilmistir. Sonunda Karawang, Indramayu, Ciamis ve digerleri gibi Sunda topraklarinin her tarafina yayilmistir.
wayang golek üç tiptir. Birincisi, wayang golek cepak. Bu wayang Cirebon’da meshur olup yerel dille efsaneleri anlatir. Ikincisi Sunda Dili’ni kullanarak sadece Mahabharata ve Ramayana hikayelerini anlatan wayang golek purwadir. Üçüncüsü hikayesi wayang golek purwa ile ayni olan modern wayang golektir. Fakat bu wayangda gösteri sirasinda sahnelenme ayari için elektrik kullanilir. wayang golekte ilgi çeken nokta bir hikaye için wayang yapanin istegine göre ayarlanabilen seklidir. Wayang golek yapimcisi renkler ve wayang karakterlerinde daha çok yaraticidir. Özelliklede sarki ezgisiyle bir sinden (sarkici) rolüyle destek verdiginde. Hatta oynatilan hikayenin tamamlayicisi olarak görülen sindenin rolüne öncelik verilir.
Simdilerde wayang golekin rolü halk gösteri sanati olarak baskindir. Bu durum kendini yaklastirma araci olarak - maddi ve manevi ihtiyaçlara- toplum için uygun bir isleve sahiptir. Dini ve toplumsal merasimlerde wayang golek yerlesen ve ihtiyaç duyulan bir sanat olarak halen gösterilmeye devam edilmektedir. Örnegin sünnet, evlilik ve diger merasimlerde.
Diger bir wayang sanati wayang orang (insan kuklasi) dir. Cava Dili’nde buna wayang wong denilir. Gösteride insanin hikaye karakteri olarak kullanilmasiyla oynanan bir sanattir. Bu wayang gölge oyunu ve wayang golekten farkli degildir. Wayang orangda kuklayi oynatan kisiye ihtiyaç yoktur, ama müzik ve sarkiciya eskort olarak ihtiyaç vardir.
Bu sanat, 18. Yüzyildan beri Orta Java’daki Surakarta’da mevcuttur. Baslangiçta sadece saray ortaminda sahnelenen geleneksel Cava sanatiymis. Wayang orang oyunculari gölge oyunu ve wayang golekte oldugu gibi süslenen elbise giyerlermis. Hatta yüzleri sik sik ilave resimlerle süslenirmis. Su ana kadar bu sanat bir eglence araci olarak gösterilmektedir.
kostüm konusunda wayang orang siki bir standardizasyona sahiptir. Çünkü kostüm her hikayede çok önemli olan oyuncu karakterin vücut formu ve davranisi ile baglantili sembolik anlamdir. Wayang gamelandaki en önemli müzik aleti adi gender olan tokmaktir. Oynanan müzik degiserek hikayeyi takip eder. Dalang gamelan çalicisina hangi tür müzik çalmasi gerektigini bildirmek için ahsap bir tokmak ve normalde kukla karakterlerini saklamak için kullanilan büyük ahsap kutu kullanir.
Wayang geliserek Endonezya milleti için otantik bir kültürel ifade oldu. Cava’nin haricinde wayang Nusantara’daki (Endonezya’nin bütün toprak varligini ifade eden bir terim) Bali kalimantan Sumatera ve Lombok gibi bütün bölgelere yayildi. Wayang zamanasimi ile kaybolmak istemiyor gibi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder