Ahmad Nurhasim Metni
Sasando daha gelismis olan elektrikli müzik enstrümanlari arasinda varligini devam ettiriyor.
Cakarta’da PRJ Kemayoran Cakarta International Expo’da düzenlenen 2010 Cava Caz Festivali’nin müzik gürültüsü Jacko Hendrick Ayub Bullan’i Sasando’nun tellerine dokunmasina engel olamamisti. Parmaklarinin ucunda Amazing Grace (Sasirtici Zerafet), Mother How Are You (Annecim Nasilsin) ve Tanah Air Beta (Beta Vatani) gibi birkaç müzik melodisi dolasiyordu. 2010 Marti’nin basindaki bu gösterisi Güneydogu Nusa, Kupang’a bagli Rote Adasi asilli olan bir müzik aletinin elektrikle çalisan müzik aletlerinin devriminde nasil varligini sürdürdügünü göstermektedir.
Su an 38 yasinda olan Jacko Hendrick Ayub Bullan sasando çalgiciligini devam ettiren nesildir. Son on yildir Jacko Cakarta’ya yerlesmis ve bütün vaktini sasandoyu tanitmak için harcamis. Çogu insan essiz, acayip ve egzotik olan bu muzik aletinin Endonezya yapimi olmadigi görüsünde.
Halbuki Jacko’nun dedigine göre bu müzik aletinin asli Güneydogu Nusa Ili’ne bagli Rote Adasi’ndaki bir köyden. O söyledi ki ‘’Endonezya kültür zengini. Fakat iyi korunmadigi için baska devletler tarafindan alinmis veya sahip çikilmis’’.
Rote Adasi Endonezya’nin en güneyindeki en dis bölgedir. Orasi palmiye tarimi, doga turizmi, kasu bitkisi ve besicilik ile ünlüdür. Rote Adalari 2002 yilindan beri Rote Ndao isminde müstakil bir sehir oldu. Oraya ulasmak için Kupang’dan yaklasik bir saat süren hizli feribota binmek gerekir. Sasando Avustralya’nin kuzeyinde yeralan bu küçük adada asirlar önce ecdad tarafindan icat edilmistir.
Bu alet Güneydogu Nusa’da bulunan materyallerden yapilir. Sasando’nun gövdesi Bambu’dan yapilir ve her iki ucu kirmizi jati veya cendana agaçlarindan biriyle kapatilir. Bu bambu gövdeye teller ve akort takilir. Üst tarafina bir makara yerlestirilir ve böylece hoparlör ile baglantisi saglanir. Bu alet hem akustik olarak hem de gitarda oldugu gibi elektrikle çalinabilir. Gövdenin bir tarafina yari top seklinde ‘haik’ denilen palmiye yapragi yerlestirilir. Alet akustik olarak çalindiginda bu ‘haik’ tellerden çikan sesin yansiticisi olur ve böylece ses daha derinden gelir.
Sasando iki çesittir, gong sasandosu ve biola (keman) sosandosu. Gong Sasandosu geçmiste Güneydogu Nusa’nin siirlerine eslik etmekte kullanilan 10 tele sahiptir. Normal-de ölüsü olan aileleri teselli etmek, evlilik merasimi veya devlet erkanindan gelenleri karsilamada kullanilir. Te’o Rendo, Lelendo, Ta’e Beno gibi eski zaman siirlerine eslik etmek için kullanilir. Gong Sasandosu’nun sesi Cava’daki gonga benzer. Bu gösteride sasandonun disinda sasandoya eslik eden bir gong vardir.
Biola (keman) Sasandosu daha çok gelismistir. Tellerinin sayisi bile 32, 42 ve 52 olmus ve gelistirilmeye devam edilmektedir. Diyatonik ve pentatonik seslerin hepside vardir. Sasando üç müzik aletinin sesini çikarabilir. Bunlar arp, piyano ve gitar. Bu alet melodi bas ve akompanisti birada bulundurma üstünlügüne sahiptir. Bu alet bir kisi tarafindan birbirine ters yönde hareket eden iki elle çalinabilir.
Fakat bu müzik aletini çalabilen çok fazla kisi kalmamis. Jacko’nun dedigine göre Güneydogu Nusa’da ustaca çalan dokuz kisiyi geçmez. Cakarta’da profesyonel olarak çalabilen sadece iki kisi var. Bunlar Jacko ve su an Bati Cava Ili’ne bagli Bogor Cibinong’da ikamet eden Jacko’nun kardesi Bertolens Pah. Her ikisi de Orta Kupang asilli.
Jacko oldukça mesgul. Geçen Eylül’de Endonezya Turizm ve Kültür Bakanligi’nin sponsorlugunda Washington, New York, ve Kanada’ya sasando çalmak için gitti. Amerika’da fazla ilgi görmezken Kanada’da olaganüstü bir begeni kazandi.
Sasando çalmayi ögrenen fazla genç yok. Jacko’ya göre bir kisinin sasando çalmasini belirleyen unsur dogustan gelen bir hüner degildir. ‘’Her insana Allah tarafindan bir yetenek verilmis. Sasando çalmak istiyorsaniz yüksek bir istek ve cesarete sahip olmalisiniz’’ dedi. ‘’ Simdiki gençler gitar ve modern müzik aletlerini çalmayi daha çok seviyorlar’’ diye devam etti.
Jacko küçüklükten baslayan bir sasando sanatçisidir. Ilkokuldan beri Apeles Bullan-Yakobah Pah esinin sekiz çocugunun en büyügü olan Jacko ustaca sasando çalan dayisina hayran kalmis. Dayisi Erward Pah Güneydogu Nusa Turizm ve Kültür Müdürlügü’nde çalisan bir devlet memuruymus. Devlet memurlugunun yanisira Erward Pah ve esi Kupang’a gelen yabanci turistlerin önünde gösteri yapan sanatçilarmis. Jacko dedi ki ‘’ Gelen turistlerden de beni büyüledi.’’ Eger o tarih 1980 ler ise o tarihten itibaren Jacko ciddi olarak sasando ögrenmek için niyet beslemis.
Sasando ‘’sari’’ (müzik aleti çalma) ve ‘’sando’’ (titreme) kelimelerinden gelir. Bu müzik aleti 15. yy’da Sanggu Ana tarafindan Rote Adasi’na yakin bir ada olan Dana Adasi’nda icat edilmistir. O adayi yöneten Kral Taka La’a imis. Sanggu ve arkadasi olan Mankoa balik tutarken bu adaya sürüklenmisler. Balik tutmanin disinda Sanggu sanatçi olma yetenegine sahipmis. Kralin kizi Sanggu’ya asik olmus. O kiz Sanggu’dan dolunay zamaninda halkini eglendirecek bir müzik bestelemesini istemis. O zamanda sasando kök ve agaç liflerinden yapilan yedi tane tele sahipmis. Fakat bu ask iliskisine Dana Krali tarafindan izin verilmemis. O kral kizmis ve Sanggu’yu ölüm cezasina çarptirmis. Bu ölüm haberi Nusa Ti’i’ye ulasmis, çünkü Mankoa o adadan kaçabilmis. Babasinin öldügü haberini alan Ti’i’deki Sanggu’nun çocugu intikam almak istemis. 25 Ti’i sövalyesi ile birlikte o Dana krali’na saldirmis. Dana Adasi çocuklar ve müzik aleti sasando disinda yerlebir edilmis. Zamanla sasondanun teli dokuza çikarilmis, sonrasinda 18. Yy’da on tane olmus. Bir asir sonra klasik sasando gelistirilerek Biola (Keman) Sasandosu olmus. Çünkü ses ayari verilirken keman sesine benzetilmis.
Usta bir sasando çalgicisi olmak gerçekten kolay degil. Jacko itiraf ediyorki geçmek zorunda kalinilan uzun ve dolambaçli bir yol var. ‘’Yetenek sahibi çok kisi var, fakat çok çabuk meshur olmak istiyorlar. Halbuki çabucak ögrenilen hiç bir sey yok ki uzun süre varligini devam ettirebilsin’’ dedi.
O gençliginde sik sik Endonezya’da çesitli illerde düzenlenen sanat gösterisi için yapilan gençlik degisim programlarina katiliyormus. Semarang, Denpasar, Surabaya, Pontianak ve diger sehirler Jacko’nun sasandosuyla ziyaret ettigi yerler. Sasando çalmayla çok mesgul olmasi ve çesitli gösterilere katildigi için okulu yarida kalmis. Okulu yarida kalmasina ragmen çogu arkadasi onun bir sanatçi olarak yükselisine gipta ediyorlarmis. ‘’Onlar benim baska yerlere gitmeme gipta ediyorlardi. Fakat onlar bana yetisemezler çünkü arkadaslarim gitar çalmayi sasando çalmaktan daha çok seviyorlardi’’ dedi Jocko.
Bunun disinda o 73 yasindaki dayisi Jeremias Ougust Pah’in evinde de çaliyormus. Onun evi Orta Kupang Sehri bagli Oebele Köyü’nün 22. Kilometresi Timor Raya Caddesi’nde gösteri merkezi çalistay ve sasando hediyelik esyalarinin satildigi bir yer olmus. Jeremias’in evi 1980’lerin ortasindan simdiye kadar sasandosuyla bir turizm merkezi olmus.
Fakat 1997 ekonomik krizi ve 1999’da Dogu Timor’da meydana gelen kargasalik Kupang ekonomisini degistirmis. Çok sayida otel lokanta eglence merkezi ve seyahat acentesi kapanmis. Turistler gelmek istememis. Yatlar ugramaz olmus. Bu durum Kupang ekonomi ve turizmi için kiyametin yaklasmasi demek. Sasando gösterisi için talep azalmis.
Ayni zamanda halk sasandodan çok bandda deger veriyormus. ‘’Sasando bir kez çalindiginda sadece 200 binden 300 bin rupiaha kadar ödeme yapiliyormus. Eger band ise 500 bin rupiah dan 1 milyona kadar f f dedi Jacko. 2002 yilinda Jacko nasibini degistirmek için Cakarta fya yerlesmeye karar vermis. Su an jacko sasando çalma davetlerine gitmenin disinda sasando ögrenmek isteyen birkaç ögrenciye özel ders vermektedir. Sasando ögrenen ögrenciler kendisinden sasando almak zorunda. Çünkü dedigine göre Cakarta fda sasando yapabilen ve satan bir kisi bile yok.
Dogu Cakarta fda Tipar Cakung Bulvari fnda bulunan evi sasando üretimi için bir atölye olmus. Jacko agacini ve palmiye yapragini Kupang fdan getirtiyor. Bir sasandonun fiyati 2.5 5 veya 15 milyon rupiah. e fhammaddesine göre fiyati degisiyor. Eger cendana agacindan ise fiyati daha pahali f f diye söyledi.
73 yasindaki Jeremias August Pah fin ailesi Rote Adasi asilli olan o müzik aletine sadakatle bagli sasando sanatçisi ve sanatkari olan bir ailenin portresidir. Rote Adasi fnda ikamet eden Jeremias fin babasi sasandoyu 5 telden 15 tele çikaran bir sasando sanatkariymis. Jeremias fin elinde sasandonun teli 45 ften 57 tele kadar artmis.
1972 fde Jeremias fin babasi öldükten sonra Jeremias sasandoyu gelistirmeye devam etmis. O sasandoyu daha genis bir kesime tanitmak için 1985 fte Kupang fa göçmüs. Birinci esi ve dört çocuguyla Orta Kupang Sehri fne bagli Oebele Köyü fnün 22. Kilometresi Timor Raya Caddesi fnde ikamet etmis. Bu ev o günden simdiye kadar sasando turizmi merkezi olmus. Ziyaretçiler sadece sasando gösterisi degil sasandonun üretim sürecini görebilirler ve sasando hediye esyalarindan satin alabilirler.
Yavas ama emin adimlarla sasando çok sayida insan tarafindan taninmaya baslandi. Jeremias Güneydogu Nusa fnin temsilcisi olarak çesitli bölgelerdeki geleneksel müzik fuarlarina sik sik katiliyor.
Hatta 2006 yilinda Japonya Yokohama fda sasando gösterisi yapti.
Üç esinden –birinci ve ikincisi vefat etmis- olan on çocugundan besi sasando çalabiliyor. Jeagril Pah, Jitron Pah, Bertolens Pah, Inan Pah, ve John Pah sasandonun gelistirilmesi ve korunmasinda Jeremias fin halefidirler. Zakarias Ndaong, Leuwi Pingga, ve elbetteki Jack Bullan da var. Kisaca Güneydogu Nusa fdaki sasando çalgicilari Pah soyadli bir aileden.
Jeremias Pah fin çocugu 23 yasindaki Bertolens Pah nasibini degistirmek için bes seneden beri baskente yerlesmis. O köyünü terketmeyi seçmis. Su an o rüyalarini gerçeklestirmek için Bogor fda ikamet ediyor. Daha iyi bir hayat seviyesine ulasmak için diyor.
Sasando müzik aletini çalabilen ve çalmayi seven pek fazla genç yok. Fazla sasirmayin! Kupang fda sadece bir tane Orta Kupang fda Timur Caddesi fnde babasinin sahip oldugu sasando merkezi var.
Bir sasando sanatçisi olarak Kupang fdaki hayat monoton. Dogrusu onun evine her gün sasando fnun sesiyle eglenen turistler geliyor. Hatta Berto fnun babasi Jeremias Pah evinde bütün imkanlara sahip. Bunlar atölye sergi sasando esliginde dans gösterisi, hediyelik esya ve hammaddeden sasandonun yapilisiyla çalinmasina kadar. E fSasando hakkinda çok seylerin ögrenebilinecegi bir yer f f. Gelen turistler bir veya iki otobüs. Bir grup bir saatlik gösteri için 700 binden 900 bine kadar ödeme yapiyor. Turistleri devamli getiren bir rehber var. Hayatini devam ettirmede köyden uzakta olan Berto köye dönüsün olmayacagini ve oraya yerlesmeyeceklerini söyledi.
Karanlik gece yarisina yaklasti. Bou Lele Bou Siiri fnin sözleri Berto tarafindan çalinan sasandodan tatli tatli dinleniyordu. hBou...lele bou/Nusan lele bou.... /Ma lole tak malole/Ita nu san nde malole.../Bau lele bou.... /Tanah Timor lele bou....(not buraya kadar nusa yerel dili olmali Endonezya Dili degil)/ Baik tidak baik/Tanah Timor lebih baik... ( iyi olsa kötü olsada Timor Vatani daha iyi).
BU HABERİ DAHA OKUYUN BU TIKLAYINIZ
Sasando daha gelismis olan elektrikli müzik enstrümanlari arasinda varligini devam ettiriyor.
Cakarta’da PRJ Kemayoran Cakarta International Expo’da düzenlenen 2010 Cava Caz Festivali’nin müzik gürültüsü Jacko Hendrick Ayub Bullan’i Sasando’nun tellerine dokunmasina engel olamamisti. Parmaklarinin ucunda Amazing Grace (Sasirtici Zerafet), Mother How Are You (Annecim Nasilsin) ve Tanah Air Beta (Beta Vatani) gibi birkaç müzik melodisi dolasiyordu. 2010 Marti’nin basindaki bu gösterisi Güneydogu Nusa, Kupang’a bagli Rote Adasi asilli olan bir müzik aletinin elektrikle çalisan müzik aletlerinin devriminde nasil varligini sürdürdügünü göstermektedir.
Su an 38 yasinda olan Jacko Hendrick Ayub Bullan sasando çalgiciligini devam ettiren nesildir. Son on yildir Jacko Cakarta’ya yerlesmis ve bütün vaktini sasandoyu tanitmak için harcamis. Çogu insan essiz, acayip ve egzotik olan bu muzik aletinin Endonezya yapimi olmadigi görüsünde.
Halbuki Jacko’nun dedigine göre bu müzik aletinin asli Güneydogu Nusa Ili’ne bagli Rote Adasi’ndaki bir köyden. O söyledi ki ‘’Endonezya kültür zengini. Fakat iyi korunmadigi için baska devletler tarafindan alinmis veya sahip çikilmis’’.
Rote Adasi Endonezya’nin en güneyindeki en dis bölgedir. Orasi palmiye tarimi, doga turizmi, kasu bitkisi ve besicilik ile ünlüdür. Rote Adalari 2002 yilindan beri Rote Ndao isminde müstakil bir sehir oldu. Oraya ulasmak için Kupang’dan yaklasik bir saat süren hizli feribota binmek gerekir. Sasando Avustralya’nin kuzeyinde yeralan bu küçük adada asirlar önce ecdad tarafindan icat edilmistir.
Bu alet Güneydogu Nusa’da bulunan materyallerden yapilir. Sasando’nun gövdesi Bambu’dan yapilir ve her iki ucu kirmizi jati veya cendana agaçlarindan biriyle kapatilir. Bu bambu gövdeye teller ve akort takilir. Üst tarafina bir makara yerlestirilir ve böylece hoparlör ile baglantisi saglanir. Bu alet hem akustik olarak hem de gitarda oldugu gibi elektrikle çalinabilir. Gövdenin bir tarafina yari top seklinde ‘haik’ denilen palmiye yapragi yerlestirilir. Alet akustik olarak çalindiginda bu ‘haik’ tellerden çikan sesin yansiticisi olur ve böylece ses daha derinden gelir.
Sasando iki çesittir, gong sasandosu ve biola (keman) sosandosu. Gong Sasandosu geçmiste Güneydogu Nusa’nin siirlerine eslik etmekte kullanilan 10 tele sahiptir. Normal-de ölüsü olan aileleri teselli etmek, evlilik merasimi veya devlet erkanindan gelenleri karsilamada kullanilir. Te’o Rendo, Lelendo, Ta’e Beno gibi eski zaman siirlerine eslik etmek için kullanilir. Gong Sasandosu’nun sesi Cava’daki gonga benzer. Bu gösteride sasandonun disinda sasandoya eslik eden bir gong vardir.
Biola (keman) Sasandosu daha çok gelismistir. Tellerinin sayisi bile 32, 42 ve 52 olmus ve gelistirilmeye devam edilmektedir. Diyatonik ve pentatonik seslerin hepside vardir. Sasando üç müzik aletinin sesini çikarabilir. Bunlar arp, piyano ve gitar. Bu alet melodi bas ve akompanisti birada bulundurma üstünlügüne sahiptir. Bu alet bir kisi tarafindan birbirine ters yönde hareket eden iki elle çalinabilir.
Fakat bu müzik aletini çalabilen çok fazla kisi kalmamis. Jacko’nun dedigine göre Güneydogu Nusa’da ustaca çalan dokuz kisiyi geçmez. Cakarta’da profesyonel olarak çalabilen sadece iki kisi var. Bunlar Jacko ve su an Bati Cava Ili’ne bagli Bogor Cibinong’da ikamet eden Jacko’nun kardesi Bertolens Pah. Her ikisi de Orta Kupang asilli.
Jacko oldukça mesgul. Geçen Eylül’de Endonezya Turizm ve Kültür Bakanligi’nin sponsorlugunda Washington, New York, ve Kanada’ya sasando çalmak için gitti. Amerika’da fazla ilgi görmezken Kanada’da olaganüstü bir begeni kazandi.
Sasando çalmayi ögrenen fazla genç yok. Jacko’ya göre bir kisinin sasando çalmasini belirleyen unsur dogustan gelen bir hüner degildir. ‘’Her insana Allah tarafindan bir yetenek verilmis. Sasando çalmak istiyorsaniz yüksek bir istek ve cesarete sahip olmalisiniz’’ dedi. ‘’ Simdiki gençler gitar ve modern müzik aletlerini çalmayi daha çok seviyorlar’’ diye devam etti.
Jacko küçüklükten baslayan bir sasando sanatçisidir. Ilkokuldan beri Apeles Bullan-Yakobah Pah esinin sekiz çocugunun en büyügü olan Jacko ustaca sasando çalan dayisina hayran kalmis. Dayisi Erward Pah Güneydogu Nusa Turizm ve Kültür Müdürlügü’nde çalisan bir devlet memuruymus. Devlet memurlugunun yanisira Erward Pah ve esi Kupang’a gelen yabanci turistlerin önünde gösteri yapan sanatçilarmis. Jacko dedi ki ‘’ Gelen turistlerden de beni büyüledi.’’ Eger o tarih 1980 ler ise o tarihten itibaren Jacko ciddi olarak sasando ögrenmek için niyet beslemis.
Sasando ‘’sari’’ (müzik aleti çalma) ve ‘’sando’’ (titreme) kelimelerinden gelir. Bu müzik aleti 15. yy’da Sanggu Ana tarafindan Rote Adasi’na yakin bir ada olan Dana Adasi’nda icat edilmistir. O adayi yöneten Kral Taka La’a imis. Sanggu ve arkadasi olan Mankoa balik tutarken bu adaya sürüklenmisler. Balik tutmanin disinda Sanggu sanatçi olma yetenegine sahipmis. Kralin kizi Sanggu’ya asik olmus. O kiz Sanggu’dan dolunay zamaninda halkini eglendirecek bir müzik bestelemesini istemis. O zamanda sasando kök ve agaç liflerinden yapilan yedi tane tele sahipmis. Fakat bu ask iliskisine Dana Krali tarafindan izin verilmemis. O kral kizmis ve Sanggu’yu ölüm cezasina çarptirmis. Bu ölüm haberi Nusa Ti’i’ye ulasmis, çünkü Mankoa o adadan kaçabilmis. Babasinin öldügü haberini alan Ti’i’deki Sanggu’nun çocugu intikam almak istemis. 25 Ti’i sövalyesi ile birlikte o Dana krali’na saldirmis. Dana Adasi çocuklar ve müzik aleti sasando disinda yerlebir edilmis. Zamanla sasondanun teli dokuza çikarilmis, sonrasinda 18. Yy’da on tane olmus. Bir asir sonra klasik sasando gelistirilerek Biola (Keman) Sasandosu olmus. Çünkü ses ayari verilirken keman sesine benzetilmis.
Usta bir sasando çalgicisi olmak gerçekten kolay degil. Jacko itiraf ediyorki geçmek zorunda kalinilan uzun ve dolambaçli bir yol var. ‘’Yetenek sahibi çok kisi var, fakat çok çabuk meshur olmak istiyorlar. Halbuki çabucak ögrenilen hiç bir sey yok ki uzun süre varligini devam ettirebilsin’’ dedi.
O gençliginde sik sik Endonezya’da çesitli illerde düzenlenen sanat gösterisi için yapilan gençlik degisim programlarina katiliyormus. Semarang, Denpasar, Surabaya, Pontianak ve diger sehirler Jacko’nun sasandosuyla ziyaret ettigi yerler. Sasando çalmayla çok mesgul olmasi ve çesitli gösterilere katildigi için okulu yarida kalmis. Okulu yarida kalmasina ragmen çogu arkadasi onun bir sanatçi olarak yükselisine gipta ediyorlarmis. ‘’Onlar benim baska yerlere gitmeme gipta ediyorlardi. Fakat onlar bana yetisemezler çünkü arkadaslarim gitar çalmayi sasando çalmaktan daha çok seviyorlardi’’ dedi Jocko.
Bunun disinda o 73 yasindaki dayisi Jeremias Ougust Pah’in evinde de çaliyormus. Onun evi Orta Kupang Sehri bagli Oebele Köyü’nün 22. Kilometresi Timor Raya Caddesi’nde gösteri merkezi çalistay ve sasando hediyelik esyalarinin satildigi bir yer olmus. Jeremias’in evi 1980’lerin ortasindan simdiye kadar sasandosuyla bir turizm merkezi olmus.
Fakat 1997 ekonomik krizi ve 1999’da Dogu Timor’da meydana gelen kargasalik Kupang ekonomisini degistirmis. Çok sayida otel lokanta eglence merkezi ve seyahat acentesi kapanmis. Turistler gelmek istememis. Yatlar ugramaz olmus. Bu durum Kupang ekonomi ve turizmi için kiyametin yaklasmasi demek. Sasando gösterisi için talep azalmis.
Ayni zamanda halk sasandodan çok bandda deger veriyormus. ‘’Sasando bir kez çalindiginda sadece 200 binden 300 bin rupiaha kadar ödeme yapiliyormus. Eger band ise 500 bin rupiah dan 1 milyona kadar f f dedi Jacko. 2002 yilinda Jacko nasibini degistirmek için Cakarta fya yerlesmeye karar vermis. Su an jacko sasando çalma davetlerine gitmenin disinda sasando ögrenmek isteyen birkaç ögrenciye özel ders vermektedir. Sasando ögrenen ögrenciler kendisinden sasando almak zorunda. Çünkü dedigine göre Cakarta fda sasando yapabilen ve satan bir kisi bile yok.
Dogu Cakarta fda Tipar Cakung Bulvari fnda bulunan evi sasando üretimi için bir atölye olmus. Jacko agacini ve palmiye yapragini Kupang fdan getirtiyor. Bir sasandonun fiyati 2.5 5 veya 15 milyon rupiah. e fhammaddesine göre fiyati degisiyor. Eger cendana agacindan ise fiyati daha pahali f f diye söyledi.
73 yasindaki Jeremias August Pah fin ailesi Rote Adasi asilli olan o müzik aletine sadakatle bagli sasando sanatçisi ve sanatkari olan bir ailenin portresidir. Rote Adasi fnda ikamet eden Jeremias fin babasi sasandoyu 5 telden 15 tele çikaran bir sasando sanatkariymis. Jeremias fin elinde sasandonun teli 45 ften 57 tele kadar artmis.
1972 fde Jeremias fin babasi öldükten sonra Jeremias sasandoyu gelistirmeye devam etmis. O sasandoyu daha genis bir kesime tanitmak için 1985 fte Kupang fa göçmüs. Birinci esi ve dört çocuguyla Orta Kupang Sehri fne bagli Oebele Köyü fnün 22. Kilometresi Timor Raya Caddesi fnde ikamet etmis. Bu ev o günden simdiye kadar sasando turizmi merkezi olmus. Ziyaretçiler sadece sasando gösterisi degil sasandonun üretim sürecini görebilirler ve sasando hediye esyalarindan satin alabilirler.
Yavas ama emin adimlarla sasando çok sayida insan tarafindan taninmaya baslandi. Jeremias Güneydogu Nusa fnin temsilcisi olarak çesitli bölgelerdeki geleneksel müzik fuarlarina sik sik katiliyor.
Hatta 2006 yilinda Japonya Yokohama fda sasando gösterisi yapti.
Üç esinden –birinci ve ikincisi vefat etmis- olan on çocugundan besi sasando çalabiliyor. Jeagril Pah, Jitron Pah, Bertolens Pah, Inan Pah, ve John Pah sasandonun gelistirilmesi ve korunmasinda Jeremias fin halefidirler. Zakarias Ndaong, Leuwi Pingga, ve elbetteki Jack Bullan da var. Kisaca Güneydogu Nusa fdaki sasando çalgicilari Pah soyadli bir aileden.
Jeremias Pah fin çocugu 23 yasindaki Bertolens Pah nasibini degistirmek için bes seneden beri baskente yerlesmis. O köyünü terketmeyi seçmis. Su an o rüyalarini gerçeklestirmek için Bogor fda ikamet ediyor. Daha iyi bir hayat seviyesine ulasmak için diyor.
Sasando müzik aletini çalabilen ve çalmayi seven pek fazla genç yok. Fazla sasirmayin! Kupang fda sadece bir tane Orta Kupang fda Timur Caddesi fnde babasinin sahip oldugu sasando merkezi var.
Bir sasando sanatçisi olarak Kupang fdaki hayat monoton. Dogrusu onun evine her gün sasando fnun sesiyle eglenen turistler geliyor. Hatta Berto fnun babasi Jeremias Pah evinde bütün imkanlara sahip. Bunlar atölye sergi sasando esliginde dans gösterisi, hediyelik esya ve hammaddeden sasandonun yapilisiyla çalinmasina kadar. E fSasando hakkinda çok seylerin ögrenebilinecegi bir yer f f. Gelen turistler bir veya iki otobüs. Bir grup bir saatlik gösteri için 700 binden 900 bine kadar ödeme yapiyor. Turistleri devamli getiren bir rehber var. Hayatini devam ettirmede köyden uzakta olan Berto köye dönüsün olmayacagini ve oraya yerlesmeyeceklerini söyledi.
Karanlik gece yarisina yaklasti. Bou Lele Bou Siiri fnin sözleri Berto tarafindan çalinan sasandodan tatli tatli dinleniyordu. hBou...lele bou/Nusan lele bou.... /Ma lole tak malole/Ita nu san nde malole.../Bau lele bou.... /Tanah Timor lele bou....(not buraya kadar nusa yerel dili olmali Endonezya Dili degil)/ Baik tidak baik/Tanah Timor lebih baik... ( iyi olsa kötü olsada Timor Vatani daha iyi).
