Endonezya Batiki teknik, sembol, ve mükemmel sanatsal degerlerle yüklüdür.
2 Ekim 2009 Cuma günü Birlesik Arap Emirlikleri Abu Dabi’de hava oldukça açik ve esintili bir rüzgarlarin varligindan dolayi çok sicak degildi. Gökyüzü de mavi rengiyle 24° 28 ‘kuzey enlemi ve 54 ° 22’ dogu enleminde bulunan sehri bir semsiye gibi örtüyordu. Gökdelenler dik, güçlü ve görkemli duruyordu. Abu Dabi Sehri’nin ünlü bir binasinda, ögle yemeginden sonra UNESCO (Birlesmis Egitim, Bilim ve Kültür Örgütü) veya Birlesmis Milletler Egitim, Bilim ve Kültür Örgütü ‘nün 24 ülke komitesi son oturumunda resmen Endonezya batikinin insanlik mirasi olan somut olmayan kültür temsilcisi listesine girmesine karar vermistir.
Endonezya Batik’i Unesco’ nun somut olmayan kültürel miras listesinde kabul ettigi 27 ülkenin 76 sanat ve geleneklerinin bir parçasi oldugu, resmi kararini vermeden önce çok siki sekilde toplanti yapan 24 ülkeler komitesi karariyla kabul edildi. Endonezya Batiki dogumdan hayatin sonuna kabaslikli kitabinda Çin, Hindistan ve Islam kültürünün Endonezya tekstil ve batikinin süslemesinin sekillenmesinde büyük etkisi oldugu kanaatinde. Çin süslemeleri ritmik olarak dizilmis labirent gibi dinamik, bulut seklinde, saga kivrimli gamali haç ve ya bükümlü spiral seklinde tasvir edilmeye egilimlidir. Ayrica anka kusu ve hareket eden ejderha motifleri de Çin etkisinden gelmistir.
Sadece batik varligi ile ilgili motif degil. Batik tanimi da batik yapim tekniginden ayri düsünülemez. Bu teknik boyama ve kapatma sürecidir yani belli yerleri mumla kapatilan kumasin bir renkle boyanmasidir.
Bandung Teknoloji Enstitüsü El Sanatlari ve Tasarim Fakültesi ögretim görevlisi olan Yan Yan Sunarya açikladi ki eger imalat süreci boyama-kapatma süreciyle olmazsa ortaya çikan ürüne batik denilemez. Batik imalat sürecinin kendisi tasarim, mumlama (cating/kase/firça), renklendirme (boyama/kurulama), renk güçlendirilmesi, kurutma ve pelodon (mum çikarilmasi)dan olusur. Pelodonan süreci son asamadir ve sonrasinda batik kumas giysi yapmak ve ya ihtiyaca göre iç dekorasyon süslemesinde kullanilmaya hazirdir. Endonezya’da batik tarihçesi imalatçi ve imalat yerine göre gruplandirilmis iki tip ile ilgilidir, yani saray batiki (batik kraton) (Surakarta ve Yogyakarta) ve kiyi batiki (batik pesisir). Saray batiki sadece kral, saray yetkililileri ve askerler de dahil olmak üzere saray görevlileri içindi. Kralin “görev elbisesi” amaciyla kullanilmasi yaninda, batik dügün, dogum, ölüm merasimi ve dans sanatinda da kullanilir. Buna ek olarak, batik sarayin çesitli geleneksel törenlerinde de kullanilir. Batik kumasi da sik sik sarung, uzun kumas, kemben, gömlek, udeng (baslik), sal ve iç duvar dekorasyonunda kullanilir.
Dar toplumsal hayattan ayrilmayan teknik, sembol ve kültür ile yüklü olarak degerlendirilmistir. Bu müjdeli haber Endonezya milleti tarafindan memnuniyetle karsilanip onlar tek olan Ilah’a sükrettiler.
Endonezya batikinin Birlesik Arap Emirlikleri Abu Dhabi’de insanlik mirasi olan somut olmayan kültür temsilcisi listesine girmesinin ilani Endonezya milleti için gurur kaynagi oldu. Endonezya Batik Vakfi Mütevelli Heyeti’nden olan Doddy Soepardi ileride batikin daha da gelisecegi konusunda iyimser. Tasarimci ürünlerinin gelisimi ile, motif ya da batik türü de önemli bir gelisme yasayacaktir. Batik hakkindaki Unesco karari dünya tarafindan taninan üçüncü Endonezya kültürel mirasidir. Daha önce, Unesco wayang (2003) ve keris (2005)i insanlik mirasi dil ve somut olmayan kültür saheseri olarak belirlemisti.
Kültür ve Turizm Bakani Jero Wacik Endonezya Batikini dünyanin tanimasiyla Endonezya halkinin ulusal mirasini kurtarma mesuliyeti açikça ortadadir dedi. “Biz baska milletlerin Endonezya kültürel ürünlerini kullanmasini yasaklamiyoruz. Ama eger baska bir millet mülkiyet hakki iddiasinda bulunursa, elbette buna sessiz kalamayiz” diye açiklamada bulundu.
Endonezya Batik’inin uluslararasi alanda taninmasi Endonezya halkinin batiki takdir etmemesi anlamina gelmez. Batikteki gelismeler devam etmelidir ki toplumun günlük hayatinin bir parçasi haline gelsin. Endonezya hükümetinin de batik kampanyasi güçlenmesine yardimci olmasi bekleniyor. Böylece, mevcut batik merkezleri giderek daha da gelisir ve batik kreasyonlari içinde benzersiz eserler ortaya koyabilirler.
Endonezya Batik’i yapim arka planindaki tarihsel, felsefi degerler ile dini yönlerine dayanarak insanlik mirasi olan somut olmayan kültür temsilcisi listesine girmistir. Unesco’nun degerlendirmesi sadece dünyaca taninan Endonezya batiki motiflerine göre degildir. Birlesmis Milletler’in Endonezya Batik’ini tanimasi gurur kaynagi olmasinin yaninda Endonezya ulusunun milliyetçilik duygularini artirmistir. Bu uluslararasi ödül de batik endüstrisinin iç bölgelerde tekrar canlandirmasi bekleniyor. Batik de sadece bir kiyafet olarak görülmemeli ve anlasilmamalidir. Batik Endonezya ulusal kültürünün, bagimsiz kültür ve yaratici kültürün yansimasidir.
Bir batik tasarimcisi olan Hasanuddin Kiyi Batiki Batik Süslemesinin Santrinin Ticari Kültürüne Etkisini Aydinlatiyor (2001) Yogyakarta ve Surakarta’ daki Mataram Islam Kralligi döneminde, batik kumasi yapimi kompleks, detayli ve ince olan süsleme ile sanatsal degerleri ifade etme egilimi bile gelisti. Hatta batik kumasi yapmak asiller için görgü ve ahlak egitiminin sembolü haline gelmistir diye Yan Yan Sunarya açiklamada bulundu.
Batik’in tarihsel gelisiminde kiyi batiki saray batikinin antitezi oldu. Bu batik Cirebon, Pekalongan, Lasem, Rembang, Juwana, Tuban, Sidoarjo, Pacitan’den Madura‘ya kadar Cava’nin kiyi bölgelerinde üretimi yapilir. Kiyi batikini saray batikinden ayiran özellik saray duvarlarinin disinda üretilmesidir. Surakarta ve Yogyakarta’daki saray disinda bulunan batik imalatçilari kiyi batiki kategorisine dahildir. Bu batik genellikle pazar batiki olarak da adlandirilir, çünkü batik üretimi gerçekten genel olarak halka satmak amaçli olup halk tarafindan kullanilir ve sosyal tabaka farki gözetilmez.
Endonezya’da, devlet baskanindan köy muhtarina kadar devlet yetkilileri çesitli resmi programlarda sik sik batik kullanirlar. Devlet baskani Susilo Bambang Yudhoyono, bakanlar, milletvekilleri ve üst düzey devlet yetkilileri bunun yani sira dost ülkelerin büyükelçileri çesitli devlet ait programlarda ve diger törenlerde sik sik batik kullanirlar.
Tarih ispat ediyor ki batik nesiller boyunca gelen Cava halkinin özgün kültürel geleneginin sürecinin bir sonucudur. Ancak, henüz batik olarak adlandirilmiyormus. Gadja Mada Üniversitesi (UGM) Arkeoloji profesörü Timbul Haryono’nun dedigi gibi kumas isleme teknigi Hinduizm etkisi Endonezya’ya girmeden önce yaklasik M.Ö IV. yüzyildan beri bilinmektedir. Delilleri eski yazitlar ve heykellerde mevcuttur.
IX yüzyildan kalma bazi yazitlar islenmis kumas türlerine batik benzeri teknik uygulandigini belirtmektedir. Bunlardan birisi bir kralliktaki daveti anlatan Balitung Yaziti’dir. Her onur misafirine bebet denilen kumas hediye verilirmis. Timbun “Bu kumas tasviri bugünkü batik denilen teknige benzer. Bu delillerden dolayi inaniyorum ki batik orijinal Cava kültürüdür“ dedi.
Deliller de antik heykellerdeki elbiselerle ile takviye edilmistir. Heykellerdeki elbise motifleri bugün bilinen kawung batiki motifine benzer. Ancak, bugüne kadar batik kelimesinin kökeni henüz bilinmiyor. Ses benzerliginden bazi çevreler batikin Cava kökenli iki kelimenin bilesiminden geldigini tahmin etmektedirler. Bunlar nokta koyma anlamina gelen amba ve titik kelimeleridir. Ancak, bu tahmini güçlendiren hiç bir delil yoktur.
Timbul batikin gerçekten aniden ortaya çikan bir kesif olmadigini söyledi. Kumas isleme teknigi nesiller boyunca gelistirilen kültürel sürecin sonucudur. Hatta Cava’da batikin gelisim kökeni bile tarih öncesi çaglardan baslamistir. “Ama delil az oldugu için, ispati oldukça zor”dedi.
Giriloyo, Karang tengah ve Imogiri’deki batik sanatkarlari itiraf ediyorlar ki batik uzmanligi nesilden nesile gelen bir mirasdir. Atalardan kalma becerileri Yogyakarta Keratonu (sarayi)ndan elde edilmistir. “Bu durum Imogiri kral mezarlariyla yakin olan bölge faktöründen ayrilamaz. Onlara kabir ziyareti sirasinda saray görevlilerince ögretiliyordu “ dedi Karang tengah Karangrejek’te esnaf olan Suryati (35).
Simdiye kadar Karangtengah’da yaklasik 40 civari sanatkar var. Onlar batik tulis (el yapimi batik) ve batik cap (kase gibi bir aletle yapilan batik) olmak üzere iki yöntemle dogal boyalar kullaniyorlar. Yeni batik cap son zamanlarda ortaya çikti çünkü tüketicilere batik tulis fiyati agir geliyordu. Örnegin Batik tulis 250.000 Rupiah ve üzerine satilirken batik cap sadece 50.000 ile 100. 000 Rupiah arasi.
Kulon Progo Banaran’daki geleneksel batik sanatkarlarinda durum farkli. Onlar Unesco’nun batiki tanimasi henüz halkin refah düzeyini düzeltmedigi görüsündeler. Yerel batik kumaslari kullanma övüncü olmadigi sürece sanatkarlar ekonomik olarak kötü durumda. Banaran’daki sanatkarlardan biri olan Widodo bahse girebilirki bu Cuma günü yerel batik giyenler yüzde 10’u bulmaz. Çogunluk kesin olarak daha ucuz olan Pekalongan veya Solo batiki giyiyorlar. Piyasadaki gerçek ise, pazara hakim olan fabrikasyon batiktir. Gerçek batik sadece batik tulis, batik cap ve ya her ikisinin karisimi olan batiktir.
Fabrikasyon batik ise batik motifli bir kumastir. Batik Sevenler Dernegi Genel Sekreteri olan Murdijati Gardjito’ya göre fabrikasyon batik geleneksel batik endüstrisini yok edecek ve Endonezya’nin yüzünü kizartacak. Ucuz fiyat gerçekten Malioboro boyunca çokça satilan fabrikasyon batikin cazibe noktasi oldu. Özellikle yerli turistler aile ve arkadaslari için hediye olarak satin aliyorlar. (Kaynak: Arti Dergisi ve diger çesitli kaynaklar).
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder